MUQDISHO, Soomaaliya – 10 Maarso 2026 – Sanadkii 2025 waxaa lagu asteeyay inuu ahaa sannad kale oo ay sii xumaatay xaaladda xorriyadda saxaafadda iyo badbaadada warfidiyeennada Soomaaliya, iyadoo wariyeyaasha iyo shaqaalaha warbaahinta ay ku shaqeynayeen jawi sii kordhaya oo halis iyo cabsi leh. Diiwaanka uu ururiyay Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed (SJS) ayaa muujinaya in weerarrada lagu beegsaday suxufiyiinta iyo xarumaha warbaahinta ay sii kordheen intii lagu guda jiray sanadka 2025, taasoo muujineysa qaab cadaadis nidaamsan iyo nacayb sii kordhaya oo loo qabo warbaahinta madaxa bannaan.
Nasiib darro, labo suxufi ayaa lagu dilay Muqdisho. Saxafiga madaxa bannaan ee maxalliga ah Maxamed Abukar Dabaashe ayaa ku dhintay qarax argagixiso oo ay fulisay Al-Shabaab bishii Maarso, kaasoo lagu bartilmaameedsaday xaafad ay dad rayid ahi deggen yihiin. Sidoo kale Cabdifataax Cabdi Cismaan, oo ku magac dheeraa “Carab”, kana ahaa farsamayaqaan telefishan, ayaa bishii May waxaa toogtay nin hubeysan xilli uu ku sii jeeday shaqadiisa.
Intii lagu jiray sanadka, 22 saxafi ayaa la kulmay gacan qaad jireed iyo weerarro ay geysteen ciidamada ammaanka dowladda xilli ay shaqadooda gudanayeen. Afar iyo toban ka mid ah dhibbaneyaasha waxay ahaayeen wariyeyaal lagu weeraray Muqdisho, oo ay ku jireen laba haween ah. Somaliland gudaheeda, ciidamada ammaanka ayaa weeraray shan suxufi, mid ka mid ahna waxaa lagu riday rasaas nool kadibna waa la jir dilay.
Sanadkii 2025, 148 saxafi ayaa la kulmay tacaddiyo xarig sharci darro ah. Somaliland gudaheeda, 36 saxafi ayaa lagu xiray kuwaas oo badankood ka dhacay gobollada Ceerigaabo, Sanaag iyo Awdal, kuwaas oo ay ka jireen xiisado siyaasadeed oo sii kordhayay. Muqdisho ayaa hoggaamineysay tirada xadgudubyada warbaahinta iyadoo la diiwaangeliyay 118 kiis, oo ay ku jireen xarigyo sharci darro ah oo inta badan ay geysteen Hay’adda Sirdoonka iyo Nabad-sugidda Qaranka (NISA) iyo booliska. Shan ka mid ah dhacdooyinkaas waxay ahaayeen afduub ka dhan ah suxifiyiin.
Ku dhowaad 90 boqolkiiba saxafiyiintii si sharci darro ah loo xiray looma gudbin maxkamad, waxaana la sii daayay iyada oo aan wax dacwad ah lagu soo oogin, badanaa kadib hal maalin ama dhowr maalmood oo ay xabsi ku jireen. In ka badan 10% xadgudubyada warbaahinta ee la diiwaangeliyay sanadkii 2025 waxay saameeyeen saxafiyiinta haweenka ah.
Sagaal kiis oo xadgudub warbaahineed ah ayaa laga diiwaangeliyay mid kasta oo ah Dowlad Gobolleedyada Koonfur Galbeed iyo Galmudug, halka ciidamada amaanka Puntland ay geysteen 7 xadgudub. Maamulka Waqooyi-bari (hore loo oran jiray SSC-Khaatumo) ayaa xiray saddex wariye, Hirshabelle waxay xirtay labo suxufi, halka Jubbaland ay xirtay hal suxufi.
Sanadkii la soo dhaafay waxa kale oo la arkay qaab cadaadis hor leh oo loo adeegsaday dacwado iyo cadaadis sharciyeed. SJS waxay diiwaangelisay sagaal dhacdo oo dacwado hanjabaad sharciyeed ah iyo dacwado dacwado loogu talagalay in lagu aamusiiyo ka-qaybgalka dadweynaha oo lagu bartilmaameedsaday saxafiyiinta – oo ay ku jirto SJS lafteeda – si loogu cabsi geliyo loogana hor istaago shaqadooda. Mid ka mid ah kiisaskan sharciyeed ayaa si gaar ah u bartilmaameedsaday gabar saxafiyad oo ka hawlgasha Dowlad Gobolleedka Puntland.
Sanadkii 2025, guud ahaan sagaal xarumood oo warbaahineed ayaa la xiray ama laga mamnuucay inay shaqeeyaan, kuwaas oo ay ku jiraan shan ku yaalla Koonfur Galbeed Soomaaliya. Laba ka mid ah warbaahinta ha hawlgasha sugan Muqdisho ayaa sidoo kale bartilmaameed u noqday ciidamada ammaanka Soomaaliya. Somaliland gudaheeda, telefishan maxalli ah ayaa la xiray sababo la xiriira warbixin uu ka diyaariyay xiisadda u dhaxeysa Soomaaliya iyo Somaliland, halka mareegta wararka ee Hadwanaag News mar kale la hakiyay kadib markii hore looga qaaday xayiraad muddo dheer saarnayd.
Warfidiyeenka dumarka ah ee Soomaaliya ayaa si joogto ah ula kulma dhibaateyn internetka ah, cabsi gelin iyo ololeyaal masabidasho ah. Intii lagu jiray sanadka, SJS waxay diiwaangelisay weerarro soo noqnoqday oo online iyo qaar kale oo lagu beegsanayay haweenka warbaahinta. Saxafiyiinta dumarka ee Muqdisho ayaa si gaar ah u nuglaa, iyadoo jawiga siyaasadeed uu sii xumaaday xilli dood adag ay ka taagan tahay hannaanka doorashooyinka 2026. Isla waqtigaas, barakacinta qasabka ah ee qoysaska nugul ayaa sii kordhay gudaha Muqdisho, taasoo sababtay barakac ballaaran oo ka dhacay caasimadda.
Saxafiyiinta dumar ah ee kasoo warramay barakicinta qasabka ah ayaa la xiray, taasoo ku qasabtay qaar badan inay ka fogaadaan inay ka hadlaan ama baraha bulshada ay ku qoraan warbixinno laga yaabo inay ka careysiiyaan mas’uuliyiinta maxalliga ah.
Puntland gudaheeda, saxafiyad ayaa la kulantay hanjabaado sharciyeed kadib markii ay baahisay wareysiyo aragti dadweyne ah oo la sheegay inay ka caraysiiyeen mas’uuliyiinta maxalliga ah ee Garowe. Dhacdooyinka noocan oo kale ah waxay kordhiyeen cabsi iyo is-xakameyn (self-censorship) ku timaadda haweenka ka shaqeeya warbaahinta.
Saxafiyiinta dumarka iyo soo-saareyaasha warbaahinta Soomaaliyeed ayaa sidoo kale soo sheegay koror ku yimid xadgudubyo ay fududeysay teknoolojiyadda caqliga macmalka ah (AI), sida nuqul ka sameynta codadka, sawirro la farsameeyay, iyo waxyaabo been abuur ah oo internetka lagu faafiyo si loogu ceebeeyo ama sumcadda looga dilo saxafiyiinta dumarka ah. Weerarradan dijitaalka ah waxay sii noqonayaan hab kale oo lagu aamusiiyo codadka haweenka ee warbaahinta.
Suxufiyiinta dumarka ah waxay sidoo kale la kulmaan caqabadaha bulsho oo soo jireen ah ee ka hor istaaga inay qabtaan xilal hoggaamineed iyo go’aan-qaadashada ee hay’adaha warbaahinta Soomaaliyeed. Haweenku hadda waxay ka kooban yihiin qiyaastii 20% saxafiyiinta xirfadlayaasha ah ee Soomaaliya, waxayna haweenku ka mushahar hooseeyaan ragga inkastoo shaqo isku mid ah ay qabtaan.
Caqabadaha ugu waaweyn waxaa ka mid ah in laga saaro go’aamada tifaftirka, maamul warbaahineed oo rag u badan yihiin, mushaharka oo aan loo sinneyn, iyo tacaddi galmo oo la xiriira shaqada ama shuruud looga dhigo horumarinta xirfaddooda. Xaaladahan waxay abuuraan deegaan shaqo oo cadaadis leh waxayna ka hor istaagaan suxufiyiinta badan oo dumar ah inay gaaraan jagooyinka hoggaanka ee hay’adaha warbaahinta.
Si wax looga qabto caqabadahan, Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed (SJS) wuxuu si firfircoon uga shaqeynayaa xoojinta awoodda saxafiyiinta dumarka iyada oo loo marayo tababaro, u-doodid iyo barnaamijyo wacyigalin ah, si loo abuuro deegaan warbaahineed oo ammaan badan, loo dhan yahay, isla markaana cadaalad ah gudaha Soomaaliya.
ENGLISH KU AKHRISO WARBIXINTA SANADLAHA EE XORRIYADDA SAXAAFADDA 2025