Mahad Salaad markii ugu horreysay waxaa loo magacaabay Agaasimaha NISA 26 May 2022, balse waxaa xilka laga ceyriyay 4 Abriil 2024 kadib eedeymo culus oo la xiriiray weerarro lala beegsaday hay’adaha warbaahinta, ururada bulshada rayidka ah, iyo beelaha laga tirada badan yahay, sida ay weriyeen warbaahinta.

Nasiib darro, wax baaritaan ah laguma samayn dambiyadiisa. Waxaase dib loo magacaabay 1 Juun 2025, isaga oo si rasmi ah xafiiska ula wareegay Sabtidii, 14 Juun.

Intii uu Mahad Salad xilka hayay, suxufiyiinta ku sugan Muqdisho iyo meelo kale ayaa lala beegsaday weeraro uu isagu abaabulay, fuliyay ama amray. Weeraradaas waxaa ka mid ahaa weerarkii arxan darrada ahaa ee Xafiiska SJS, afduubkii Xoghayaha SJS, Abdalle Mumin, afduubkii Xoghayaha Warfaafinta SJS, Maxamed Bulbul.

Waxaa sidoo kale uu Mahad Salaad abaabulay weeraro lagu beegsaday bulshada rayidka ee nugul oo ay ku jiraan dhallinyaro, ganacsato iyo noocyada kala duwan ee dadweynaha.

SJS waxay diiwaangelisay dhacdooyinkaasi.

SJS waxay mar kale xustay in la xisaabtanka Mahad Maxamed Salaad oo lagula xisaabtamo dambiyadiisii ay noqon karto tallaabo muhiim ah oo lagu soo afjari karo dhaqanka isla xisaabtan la’aanta ee sida qotoda dheer ugu baahay dalka— oo aan kaliya ku ekeyn weerarada loo geystay suxufiyiinta, balse sidoo kale xadgudubyada ballaaran ee lagu beegsaday bulshada Soomaaliyeed ee ugu nugul muddadii uu xilka hayey—taasoo gacan ka geysan karta nabad waarta, xasillooni siyaasadeed, iyo soo celinta sharciga iyo kala dambeynta dalka.

“Intii la geyn lahaa maxkamad laguna qaadi lahaa oo lala xisaabtami lahaa, dowladda Soomaaliyeed waxay ku abaal marin u siisay Mahad Maxamed Salaad dambiyadiisa, taasoo sii xoojinaysa xadgudubyada ka dhanka ah suxufiyiinta iyo bulshooyinka laga tirada badan yahay,” ayuu yiri Guddoomiyaha SJS, Maxamed Ibraahim. “Waxaan ugu baaqaynaa dowladda Soomaaliyeed inay si degdeg ah dib ugu eegto go’aankan, Mahad Salaad xilka laga qaado, lana hor keeno cadaaladda. Dadkii uu tacaddiyada u geystay waxay mudan yihiin caddaalad iyo ilaalin. Waa in aan mar kale la siinin fursad uu ku geysto dembiyo kale oo cabsi iyo arxan darro wata.”

“Waxaan sidoo kale ugu baaqaynaa beesha caalamka—gaar ahaan ururrada u dooda xorriyadda saxaafadda iyo xuquuqul insaanka—inay codkooda ku biiriyaan una istaagaan in la helo caddaalad. Dhibbanayaashii ay tacaddiyadiisu saameeyeen wali waxay sugayaan caddaalad,” ayuu sii raaciyay Mr. Ibraahim.

Halka ka akhri war saxaafadeed ay ku jiraan kiisaskii ay diiwaangalisay SJS

SJS waxay si gaar ah ugu baaqeysaa in baaritaan madax-bannaan oo daacad ah lagu sameeyo kiisaska la xiriira dilalka suxufiyiinta, iyada oo ujeeddadu tahay joojinta isla xisaabtan la’aanta.

Tan iyo sannadkii 2019, marka SJS ay bilaawday diiwaangalinta kiisaska dilka suxufiyiinta, waxaa Soomaaliya lagu dilay 12 saxafi (labo dumar ah iyo toban rag ah), kuwaas oo loo dilay xirfadooda saxaafadeed. Maanta, waxaa la xusuusanayaa suxufiyiintaas oo naftooda ku waayey howlahooda, taas oo xusuusinaysa muhiimadda ay leedahay in la helo xal waara oo la xiriira amniga suxufiyiinta iyo in la joojiyo falalka ciqaab la’aanta ah ee ay ku suntan tahay Soomaaliya.

1. Maxamed Cumar Sahal – oo lagu dilay magaalada Kismaayo, 12-kii July 2019

2. Hodan Naaleeye – Waxaa lagu dilay Kismaayo, 12 Luulyo 2019

3. Cabdinaasir Cabdulle Gacal – oo lagu dilay Awdheegle, 14 Ogosto 2019

4. Saciid Yuusuf Cali – Waxaa lagu dilay Muqdisho, May 4, 2020

5. Cabdiwali Cali Xasan (Cabdiwali Online) – Waxaa lagu dilay Afgooye, 16-kii February 2020

6. Cabdicasiis Maxamuud Guuleed – Waxaa lagu dilay Muqdisho, 20 Noofambar 2021

7. Jamaal Faarax Aadan – Waxaa lagu dilay Gaalkacyo, 1-da Maarso 2021

8. Maxamed Ciise Koonaa – Waxaa lagu dilay Muqdisho, 29 Oktoobar 2022

9. Axmed Maxamed Shakuur – Waxaa lagu dilay Basra (Shabeelada Dhexe), 30kii Sebtembar 2022

10. Cabdifitaax Macallin Nuur (Qeys) – Waxaa lagu dilay Muqdisho, 16-kii Oktoobar 2023

11. Cabdikariin Axmed Bulxan – Waxaa lagu dilay Caabudwaaq, 14-kii Maarso 2024

12. Amuun Cabdullaahi Maxamed – Waxaa lagu dilay meel u dhow Afgooye, 18-kii Oktoobar 2024

Nasiib darrose, in ka badan 85 suxufi – oo isugu jira saxafiyiin gudaha iyo dibadda ah – ayaa lagu dilay Soomaaliya tan iyo 1992-kii, iyadoo inta badan kiisaska aan la xallin, taasoo qoysaska wariyaasha la dilay ku beertay murugo dheer. Magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya iyo xarunta dowladda federaalka ayaa 85% ah halka ay ka dheceen dilalkan, waxaana ku xiga magaalada Gaalkacyo oo ah magaalo u kala qeybsan maamullada Puntland iyo Galmudug ee gobolka Mudug.

Maanta, iyadoo lala kaashanayo bahda warbaahinta gudaha, SJS waxay ku biirtay saxafiyiinta iyo qoysaska saaxiibadii ku dhintay Gaalkacyo si ay u xusuustaan saxiibadii la dilay, iyo in la xoojiyo baaqa ah joojinta isla xisaabtan la’aanta. Isku soo wada duuboo, SJS ayaa soo saartay barnaamij dukumintari ah oo muujinaya xannuunka joogtada ah ee suxufiinta Gaalkacyo, iyadoo wariyaasha iyo qoysaskooda ay sii wadaan la tacaalida murugada.

Xuseen Cabdi Jimcaale Madar, oo ah wariye ka tirsan Radio Daljir, ayaa ka warramay dhibka iyo xanuunka uu dareemayo ee ka dhashay dilkii saddex wariye oo saaxiibbadiis ahaa.

“Weli waxaan dareemaa dareen damqasho leh. Aniga saddex qof oo saaxiibaday ahaa ayaa la dilay. Aniga ahaan waxaa jirtay xataa mar  in aan ku dhawaaday inaan shaqada ka tago, laakiin markii dambe waxaan go’aansaday inaan sii wato. Waxaan rabaa inaan ugu baaqo xukuumadda inay diiwaan geliso dhammaan suxufiyiinta la dilay oo ay daryeel siiso qoysaskooda,” ayuu yiri Xuseen Madar.

Taliyaha howl-gallada Booliska Gaalkacyo, Dhamme Carab Cabdirisaaq Axmed, ayaa SJS u sheegay in inkastoo aan la ciqaabin, haddana saxafiyiinta Gaalkacyo waxay dareemayaan ammaan ka badan sidii ay ahaayeen toban sano ka hor.

“Suxufiyiinta waa la dilay, sidoo kale madax dowladda ayaa la dilay. Qaar ka mid ah gacan ku dhiiglayaasha oo ka tirsanaa Al-Shabaab ayaa la soo qabtay, laguna xukumay, qaarna la toogtay. Si kastaba ha ahaatee, haddana waxaan dhihi karaa way ka wanaagsan tahay sidii ay ahayd toban sano ka hor,” ayuu yiri Dhamme Carab, isagoo xusay in wada-shaqeyn dhow ay dhexmarto booliiska Puntland ee Gaalkacyo iyo hay’adaha warbaahinta gudaha iyo warfidiyeenka.

Waxa uu sheegay in boolisku ay hadda ka jawaabaan warbixin kasta oo ku saabsan hanjabaadaha ka dhanka ah suxufiyiinta, inkastoo ay xaddidan tahay awoodda booliska.

Tan iyo 2021, SJS waxa ay bixisay tababaro xirfadeed oo joogto ah si kor loogu qaado badbaadada iyo amniga saxafiyiinta maxaliga ah, rag iyo dumarba, labada dhinac ee Gaalkacyo. SJS waxa ay ku faraxsantahay in tababaradani ay ka qayb muhiim ah ku kordhiyeen kor u qaadida badbaadada shaqaalaha warbaahinta.

“Lix sano ka dib markii aan bilownay diiwaan gelinta weerarrada ka dhanka ah suxufiyiinta Soomaaliya, waxaan ku laabaneynaa Gaalkacyo—magaaladaas oo caan ku ah in ay tahay magaalada labaad ee ugu dhimashada badan marka laga reebo Muqdisho. Wareysiyo iyo booqashooyin aan ku tagnay xarumaha warbaahineed ee ay wariyaashani mar ka shaqeynayeen, waxaan ku soo aragnay xanuunka iyo murugada joogtada ah ee soo wajahday asxaabtooda iyo qoysaskooda,” ayuu yiri Xoghayaha Guud ee SJS Cabdalle Muumin.

“Maalintan, waxaan hoosta ka xarriiqaynaa baaqeena ah inay dhammaato isla xisaabtan la’aanta dhammaan suxufiyiinta lagu dilay Soomaaliya iyo inaan u oggolaanno qoysaska dhibanayaasha cadaaladda ay mudan yihiin. Suxufi kasta oo la dilay waxa uu mudan yahay in si dhab ah oo madax-bannaan ah loo baaro, iyada oo aan loo eegin cidda ku lugta leh, sida saraakiisha dawladda, Al-Shabaab iyo dembiilayaasha kale,” ayuu hadalkiisa ku daray Mudane Muumin.

Fiiro gaar ah: Kadib lix sano oo dukumeenti buug iyo qalin ah, SJS waxay uga mahadcelinaysaa taageerada ay ka heshay National Endowment for Democracy (NED), taas oo SJS u sahashay in ay u guurto habka xog-ururin online ah oo lagu diiwaangeliyo, laguna keydinayo xogta xad-gudubyada xorriyadda saxaafadda ee Soomaaliya iyo Somaliland.  Booqo data.sjsyndicate.org.

Arrintaan murugada leh ayaa daba socota kadib markii garsooraha Maxkamadda Gobolka Banaadir uu Isniintii 25 Sebtembar diiday dhammaan eedeymihii 7-da ahaa ee uu Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Qaranka ku soo oogay Bulbul kuwaasoo ku saleysnaa Xeerka Ciqaabta. Garsooraha, isagoo raacaya diidmo horudhac ah oo ay soo bandhigeen kooxda sharciga ee SJS, ayaa hoosta ka xarriiqay in saxaafaddu aysan ahayn dembi. Bulbul ayaa lagu hayay xabsi sharci darro ah oo aan loo ogoleyn wax xiriir ah tan iyo 17 Agoosto 2023 ka dib markii uu baahiyay warbixin daaha ka qaadday eedeymo musuqmaasuq oo ay ku lug leeyihiin booliska Soomaaliya ee ka qeyb qaadanayay tabobar ay taageeraysay hay’adda Midowga Yurub (EUCAP).

Ka dib tuuristii eedeymaha, waxaanu filaynay in Bulbul la sii daayo; si kastaba ha ahaatee, waa wax laga xumaado ah in shakhsiyaad gaar ah ay si joogto ah ugu xadgudbayaan xuquuqda Bulbul.

“Laga soo bilaabo Isniintii, ka dib markii garsooraha maxkamadda uu meesha ka saaray eedeymihii uu soo jeediyay Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud, ma jirto eedeymo rasmi ah oo ka dambeeyay. Waxaan filaynay in saaxiibkeen Bulbul la sii daayo. Waxa wax laga xumaado ah, iyadoo aan sharciga la tix-gelin, kuwa beegsanaya Bulbul waxay door bideen inay u geystaan hagardaamo, cagajugleyn iyo dhibaato,” ayuu yiri Xoghayaha Guud ee SJS Abdalle Ahmed Mumin, “Haddii ay wax macno ah leedahay, dhibaataynta Bulbul ee socota iyo u wareejintiisii maanta xabsiga ee lagu soo beegay Maalinta Caalamiga ah ee Helitaanka Macluumaadka waxay muujinaysaa mustaqbalka mugdiga ah ee xorriyadda saxaafadda ee Soomaaliya.”

“Waxaan si adag u cambaareyneynaa dhibaateynta joogtada ah iyo xarigga aan sharciga ahayn ee lagu hayo Maxamed Bulbul, kaasoo si gaar ah loogu bartilmaameedsaday shaqadiisa suxufinimo ee uu ku soo bandhigay musuqmaasuqa booliska darteed. Waxaanu dalbanaynaa in si degdeg ah oo shuruud la’aan ah lagu sii daayo Bulbul,” ayuu yiri Mr. Mumin.

In kasta oo ay jiraan cadaadis iyo hanjabaad joogto ah, SJS waxa ay ku adkaysanaysaa sida ay uga go’an tahay difaacidda xorriyadda saxaafadda iyo xorriyadda hadalka, iyada oo u aqoonsanaysa inay yihiin qaybaha muhiimka ah ee xuquuqaha aadanaha ee bulshadeena.

Bulbul waxaa lagula kacay tacaddiyo ay ka mid yihiin jirdil, handadaad, su’aalo qasab ah oo sharciga ka baxsan (oo uu iska diiday), cuntada oo loo diiday, booqashada ehelka, qoyska, saaxiibada iyo xitaa qareennada oo loo diiday.

Ma jirto wax eedeyn ah oo lagu soo oogay illaa hadda. Sidaasi darteedna ma ahan eedeysane.

SJS waxay cambaareyneysaa war saxaafadeed shalay 30 Augusto 2023 lagu faafiyay barta Ciidanka Booliska Soomaaliya kaasoo ay ka buuxeen ereyo sharciga ku xadgudbaya, looguna been abuuranayo Maxamed Ibraahim Bulbul.

Sida uu sheegayo Qodobka 35aad ee Dastuurka Dalka KMG, qofkasta waa bilaa dembi illaa “Maxkamad sharci” ah ku hesho dembi, halka Qodobka 70aad ee XHC uu sheegayo in mas’uuliyadda oogista eedda uu leeyahay Xafiiska Xeer Ilaalinta. Waa yaab e goorma ayuu boolisku noqday Xeer Ilaalin?

Somali Journalists Syndicate (SJS) waxay cambaareyneysaa falalka handadaada ah iyo isku dayga su’aalo weydiinta qasabka ah ee lagu hayo Maxamed Bulbul. Waxaana ku baaqeynaa in la joojiyo, lana siiyo xorriyaddiisa si deg deh ah. Waa in lala xisaabtamaa kuwii weeraray ee afduubay Bulbul.

Boolisku waa inay baaritaan ku sameeyaan, sharcigana horgeeyaan kuwa musuqmaasuqa lagu eedeeyay. Waa in la joojiyaa beegsiga lagu hayo suxufiyiinta soo baarta ama ka hadasha eedeymaha musuqmaasuqa baahsan ee halakeeyay dalka Soomaaliya.

Tallaabadan muhiimka ah waxay sii xoojineysaa ka go’naanta SJS ee ku aaddan difaaca xorriyadda saxaafadda, badqabka suxufiyiinta iyo ilaalinta xorriyadda hadalka, gudaha Soomaaliya iyo masraxa caalamiga ahba.

Iskaashigan istiraatijiyadeed ayaa sii xoojinaya kaalinta SJS ee ku wajahan u doodista sida adag ee xorriyadda saxaafadda, iyada oo xoojinaysa xubnaheeda marka ay wajahayaan caqabadaha adag ee ka hor imanaya xirfadlayaasha warbaahinta ee Soomaaliya. Ku biiridda Golaha Saxaafadda Caalamiga ah waxa ay astaan u tahay guul muhiim ah oo SJS ay ka gaartay dagaalka aan ugu jirno madax banaanida saxaafadda iyo badbaadada saxafiyiinta.

“Waan ku faraxsanahay inaan maanta u dabaaldegno guul kale oo muhiim noo ah anagoo si rasmi ah ugu biirnay Golaha Saxaafadda Caalamiga ah (IPI). Ku biiritaankan waxa uu kor u qaadayaa awoodda SJS ee ah in ay si wax ku ool ah ugu doodo xorriyadda warbaahinta Soomaaliya iyo in lagu xoojiyo xubnaheenna waxyaabaha lagama maarmaanka ah si ay ugu gudbaan xaaladaha adag ee ay wajahayaan saxafiyiinta Soomaaliya,” ayuu yiri Cabdalle Axmed Mumin, Xoghayaha Guud ee SJS.

SJS oo ah urur saxafiyiin heer qaran ah iyo u doode adag oo xorriyadda saxafadda, ayaa sii wadi doona in si hagar la’aan ah oo geesinimo leh u difaacno xuquuqda saxafiyiinta iyada oo la siinayo gargaar sharci oo muhiim ah warfidyeenka wajahaya kiisaska maxkamadaha ee ka dhashay shaqadooda saxafinnimo. Hadafkayagu waa in aan hubinno in saxafiyiintu ay gudan karaan waajibaadkooda iyaga oo aan ka cabsanayn aargoosi, iskaashigeenna IPI taasi ayuu xoojinaya.

Iyadoo muuqaalka warbaahintu uu is bedelayo, SJS waxa ay weli u heellan tahay horumarinta saxafiyiinta mas’uulka ah iyo difaacidda xuquuqda kuwa sida geesinimada leh u soo tebiya runta. Wada shaqeynteenna IPI waxay xoojineysaa ballanqaadkeena wadajirka ah ee ilaalinta mabaadi’da aas-aasiga ah ee warbaahinta xorta ah iyo madax-bannaanida.

“Waqtiyadan adag, SJS waxay ugu baaqaysaa dhammaan dhinacyada ay khusayso inay aqoonsadaan doorka muhiimka ah ee saxaafadda xorta ah ee ilaalinta dimoqraadiyadda, kobcinta daahfurnaanta, iyo gaarsiinta dadweynaha xog sax ah,” ayuu sii raaciyay mudane Mumin. “Si wadajir ah, waxaan u dhisi karnaa bulsho qiimeeysa xorriyadda saxaafadda oo qadarisa dadaalka aan daalka lahayn ee saxafiyiinta u halgamaya runta iyo isla xisaabtanka.”

SJS waxa ay aad ugu mahadcelinaysaa Golaha IPI sida uu noogu soo dhaweeyay shabakadiisa qiimaha badan, waxaana aanu balan qaadaynaa in aanu sii wadi doono u ol’olaynta xoriyadda saxaafadda Soomaaliya iyo meelaha ka baxsan intuba.

War-saxaafadeedkan oo ku taariikhaysnaa 28-dii February ,2023 laguma xusin in Xoghayaha SJS Abdalle Axmed Muumin ay xubno ka tirsan Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda ee NISA ay si baalmarsan sharciga ugu xireen garoonka Diyaaradaha ee Muqdisho.

Xeer ilaalintu waxay Meesha ka saartay in dacwadda Abdalle ay tahay mid ku salaysan warbaahinta iyo xorriyadda saxaafadda,iyadoo Abdalle lagu soo oogay dacwad ku saabsan shirjiraa’id oo ay si wadajir ah xafiiska SJS ugu qabteen bahda Warbaahinta Soomaaliyeed 10-kii October 2022.Dhageysiga maxkamadda ayaana si toos ah looga sii daayay warbaahinta,waana laga heli karaa.

Xafiiska Xeer Iilaalintu hadda sharci uma lahan in uu kiiskan ka hadlo ,waxuuna War-saxaafadeedkan muujinayaa in la siyaasideynaayo dacwadda xoghayaha SJS oo aan loo heyn sabab sharci ah.Waxayna taasi muujinayasaa in Maxkamadda gobalka Banaadir ay wax ka bedal ku sameysay xukunkii asalka ahaa oo ku taariikhaysnaa 13-February 2023.

Qoraalka xeer ilaalintu wuxuu si toos ah u muujinayaa in Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka iyo Maxkamadda Gobalka Banaadir ay isla-garteen in Xoghayaha SJS Abdalle Axmed Muumin lagu rido xukun kale oo culus,waxayna Xeer Ilaalintu ku timaamtay Abdalle Muumin in uu yahay “Dambiile”,iyadoo aysan xaq u lahayn in ay si sharci ah u isticmaasho eraygaasi.

Kadib markii ay Maxkamadda gobalka Banaadir ay damaanadda kala noqotay Abdalle Muumin,Maxkamadda Racfaanka ayaa damaanad ku taariikhaysan 22 October ,2022 ,sumaddeeduna tahay MRGB/69/2022/BG siisay Abdalle Muumin ,sidaasi darted Maxkamadda gobalka Banaadir xaq uma lahan in ay Abdalle ka qaado Damaanadda .Keliya Maxkamadda Racfaanka ayaa awood sharci u leh in ay la naqoto damiinteeda.

Xeer Ilaalintu waxay ku eedeysay mas’uuliyiinta Xabsiga dhexe in ay si sharci-darro ah ay ku sii daayeen Abdalle Muumin, islamarkaana ay kasoo horjeesteen go’aankii Maxkamadda ,waxayna sheegeen in Abdalle uu ahaa baxsad,balse Abdalle waxaa lagu sii daayay si sharci ah ,wuxuuna ku sugnaa magaalada in ku dhow laba todobaad,kadib markii la sii daayay.Si kastaba, War-saxaafadeedkan kasoo baxay Xafiiska Xeer Ilaalinta Qaranka ayaa imaanaya wax-kayar 24-saac kadib markii uu Baarlamaanka Soomaaliya uu ka dooday sii socoshada tacaddiyada ka dhanka ah Xoghayaha SJS Abdalle Axmed Muumin ,xildhibaannaduna ay dalbadeen xorriyad usoo celinta Abdalle Muumun si shuruud la’aan ah iyo in baaritaan dhab ah lagu sameeyo kiiskan. Baarlamaanka ayaa kiiskan u xilsaaray guddiga Warbaahinta ee Baarlamaanka golaha shacabka in ay soo baaraan oo ay soo diyaariyaan warbixin ku saabsan kiiskan.Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed ee (SJS), Daladda Badbaadada Suxufiyiinta Soomaaliyeed ee (SMSJ) iyo Ururka Warbaahinta Soomaaliyeed (SOMA) waxay cambaareenayaan War-saxaafadeedka marin habaabinta ah ee kasoo baxay xafiiska Xeer ilaaliyaha Guud ee Soomaaliya ,kaasi oo ujeedkiisu yahay lagu qaldo ,laguna maran habaaiyo bulshada Soomaaliyeed xaqiiqada ku xeeran kiiskanUrurada Warbaahinta Soomaaliyeed waxay sidoo kale si wadajir ah u cambaareenayaan cadaadiska iyo cabsigelinta joogtada ah ee ka dhanka ah Xoghayaha Guud ee SJS Abdalle Axmed Muumin,waxayna dalbanayaan in s shuruud la’aan ah lagu sii daayo Xoghayaha SJS.Bahda Warbaahinta Soomaaliyeed waxay sidoo kale ugu baaqayaan saaxiibada caalamiga ah ee Soomaaliya taageera in si cad u cambaareeyaan xarigga sharcidarrada ah ee dib loogu geystay Xoghayaha Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed ee SJS Abdalle Axmed Muumin oo ah si qarsoodi ah oo baalmarsan sharciga dalka ugu xeranXabsiga dhexe ee Xamar.

Si ka daran sanadihii hore, adeegsiga garsoorka si loogu caga jugleeyo saxafiyiinta iyo madaxda ururada, hanjabaadaha lagu lamaaniyay amarada iyo go’aannada xaddidaya xorriyadda saxaafadda laguna soo rogayo saxafiyiinta iyo hay’adaha warbaahinta si ay ugu sii jiraan is faafreeb iyaga oo ka baqaya aargudasho dowladeed ayaa 2022-ka noqotay dhaqan caadi ah, taasina waxay horseedday in sheekoyin badan oo danta guud ah aanan la soo tebin.

Amarka cusub ee lagu soo rogay warbaahinta 8-dii Oktoobar, 2022 ee ay soo saartay wasaaradda warfaafinta Soomaaliya ayaa ka kooban xaddidaad ballaaran oo ku wajahan xorriyadda saxaafadda iyo xuquuqda ay saxafiyiinta u leeyihiin helista macluumaadka. Saxafiyiinta iyo hay’adaha warbaahintu waxay ka walaacsan yihiin in ereyada aan caddayn ee ku jira sharciga ay xaddidi karaan awoodda ay u leeyihiin inay si xor ah uga warbixiyaan hawlgallada socda ee ka dhanka ah kooxaha hubeysan, ayna xaddidi karto xorriyadda warbaahinta madaxa-bannaan.

Weerarkii lagu qaaday xafiiska SJS 10-kii Oktoobar, Xarigga Xoghayaha Guud ee SJS Cabdalle Axmed Mumin 11-kii Oktoobar iyo beegsiga weli lagu hayo ayaa ah farriin kale oo dhiilo leh oo ku socota dhammaan bahda warbaahinta dalka. Weerarkii lagu qaaday xafiiska SJS ayaa waxaa fuliyay rag afka soo duubtay oo ku hubeysnaa qoryaha AK47 oo uu hogaaminayay taliyaha ciidanka nabadsugidda ee NISA ee degmada Howlwadaag “Shakiib” wax yar kadib markii SJS oo ka mid ah afar hay’adood oo ah kuwa u dhaqdhaqaaqa xoriyadda saxaafadda ay si wadajir ah u qabteen shir jaraa’id oo ay walaac kaga muujiyeen amarrada xannibaadda ah ee ay soo saartay wasaaradda warfaafinta.

Kaddib ammaradii 8-dii Oktoobar ee wasaaradda warfaafinta, saraakiisha sirdoonka Jubbaland ayaa si sharci darro ah waxay 23-kii Oktoobar magaalada Kismaayo ugu xireen weriye ka tirsan Telefishinka Horn Cable TV ahna xiriiriyaha xorriyadda saxaafadda ee SJS, Cabdullahi Xuseen Kilaas, kaddib markii uu ka warbixiyay weerar lagu qaaday hoteel ku yaalla bartamaha magaalada Kismaayo maalintaas. Kilas ayaa la sii daayey gelinkii dambe ee maalinkaas ka dib markii Horn Cable TV uu boggiisa ka saaray warkii weriye Kilas. Sidaas oo kale, maamulka Hirshabeelle ayaa weeraray idaacadda Hiiraanweyn ee magaalada Beledweyne, waxaana ay xireen afar wariye oo idaacadda ka hawlgalayey 22-kii Disembar, kadib markii ay soo tebiyeen ka bixitaankii maleeshiyada Macawisley ee ku sugnaa tuulooyin ka tirsan gobolka Hiiraan sababo la xiriira mushaar la’aan. Booliska Galmudug ee ku sugan Cadaado ayaa iyaguna xabsiga dhigay labo weriye oo ka ka hawlgala warbaahinta gudaha kuwaasi oo wareystay odayaal beeleed lagu eedeeyay in ay la kulmeen xubno ka tirsan Al-Shabaab 25-kii Disembar. Sidoo kale, waxaa lagu wargeliyay saxafiyiinta deegaanka in ay ka waantoobaan wararka la xiriira dhacdooyinka amniga oo ay ku jiraan weerarada kooxda Al-Shabaab.

Sida ku cad diiwaanka SJS, xariga sharci darrada ah, isticmaalka handadaadda, xaddidaadda iyo xannibaadda helitaanka macluumaadka ayaa gaartay heer kale oo welwel leh sanadkii 2022-ka, halka dhanka kale maamulada heer federaalka iyo dowlad gobolleedyadu ay labo jibbaareen weerarrada ka dhanka ah suxufiyiinta ka warramaya dagaalka ay dawladdu ku dhawaaqday ee u dhexeeya ciidammada dawladda iyo Al-Shabaab ee ka socda gobollada dalka qaarkood. Intii lagu guda jiray sannadkii 2022, waxaa la dilay labo weriye oo caan ah; halka 10 kalena la dhaawacay; 84 weriye ayaa la xiray; toddoba xarumood iyo xafiisyo warbaahineed ayaa la weeraray oo albaabada loo laabay iyadoo la dhibsanayo warbixinadooda xasaasiga ah awgeed.

SJS ayaa diiwaangelisay kororka tirada saxafiyiinta ee ka fakaneysa dalka taasoo ka dhalatay cabsi ay ka qabaan hanjabaado la xiriira shaqadooda warbaahineed darteed. In ka badan 10 saxafi (saddex ka mid ah ay ahaayeen haween) ayaa dalka uga qaxay dalal kala duwan oo ay ku jiraan Turkiga iyo Kenya. Saxafiyiintan ayaa sheegay in ay go’aansadeen in ay u baxsadaan dalka dibaddiisa, iyadoo ay sii kordhayaan cadaadiska iyo hanjabaadaha ka imaanaya dhanka mas’uuliyiinta dowladda iyo caburinta ka dhanka ah saxaafadda xorta ah oo xaaladda ka dhigtay mid aan la xamili karin.

Xayiraadaha helitaanka macluumaadka waxay abuurtay faafreebka warbaahinta dhexdeeda ay isku sameyso. Warfidiyeenka ku sugan Muqdisho, Hirshabeelle, Galmudug, Koonfur Galbeed iyo Jubbaland ayaa SJS u sheegay in laga hor istaagay munaasabadaha waaweyn iyo goobaha ay ka dhacayeen dhacdooyinka wareed, sida goobihii ay Al-Shabaab weerartay, loona diiday in ay ka soo waramaan arrimaha saameynaya danta guud. Suxufiyiintu waxay si gaar ah uga xog-warameen falal faafreeb iyo caga-juglayn isugu jira oo looga gol-leeyahay in lagu joojiyo inay soo bandhigaan xad-gudubyo halis ah oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha.

Taliyeyaasha booliska, garsoorayaasha, saraakiisha dowladda, hogaamiyaasha beelaha iyo xubnaha Al-Shabaab ayaa lagu tilmaamay in ay yihiin kuwa ugu waaweyn ee geysta xadgudubyadan. Saxafiyiinta ku sugan Puntland ayaa SJS u sheegay in loo diiday in ay tabiyaan wararka muujinaya gabood-fallada booliiska iyo xadgudubyada dhanka galmada ah ee lagula kacay haweenka iyo gabdhaha. Maamulka Somaliland ayaa xayiraad adag ku soo rogay helitaanka macluumaadka oo ay ka mid yihiin in la jaro ama la xanibo internet-ka, xarigga warfidiyeenka, xayiraadda xarumaha warbaahinta iyo sidoo kale tallaabooyin cabsi gelin ah oo la doonayo in lagu aamusiyo war-tebinta dhacdooyinka xasaasiga ah ee saxafiyiinta gudaha ay soo gudbinayaan.

Warfidiyeenka, gaar ahaan, kuwa soo tebiya arrimaha xuquuqul insaanka, ayaa u aaneeyay in caqabadda kale oo ay wajahayaan ay tahay dhibaatooyinka dhaqaale taasoo ah natiijada tooska ah ee ka dhalatay shaqadooda si ay u diiwaangeliyaan una baaraan xadgudubyada xuquuqda aadanaha. Dabeecadda cadawtinimada ku saleysan ee loo qabo saxafiyiinta ka waramaaya xadgudubyada xuquuqul insaanka iyo wacyi galinta bulshada guud ayaa sidoo kale qayb ka ah caqabadaha jira.

Helitaanka macluumaadka guud waxay ka dhigan tahay in qof kastaa uu xaq u leeyahay inuu raadiyo, helo oo bixiyo macluumaadka. Warbaahintu waxa ay ciyaartaa door muhiim ah, gaar ahaan marka ay doonayso in ay ku wargeliso dadweynaha xogta muhiimka ah ee dalkooda iyo la socodka hawlaha dawladooda. Xaqa helitaanka xogta waa arrin kale oo ay ku xiran tahay xuquuqda xorriyadda saxaafadda. Nasiib darrose, Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dowlad goboleedyada xubnaha ka ah ayaan weli ku guuleysan in ay soo saaraan Hindise Sharciyeedka Helitaanka Xogta oo ah waajibaad Dastuuri ah sida uu qabo qodobka 32-aad ee Dastuurka KMG ah.

Cadaadiska sii kordhaya ee ka dhanka ah saxafiyiinta Soomaaliyeed iyo helitaan la’aanta xogta ayaa cirka ku shareertay walaaca jira. Marka saxafiyiinta la xannibo, loo hanjabo, loona diido inay helaan macluumaadka, waxay dhaqan gelin doontaa isla xisaabtan la’aan. Bixinta iyo u soo bandhigidda macluumaadka dadweynaha guud ahaan, gaar ahaan arrimaha daboolka ka qaadaya ku-xadgudubka xuquuqul insaanka waxay kor u qaadeysaa in dhibanayaasha tacadiyada xuquuqda aadanaha ay heleen xuquuqdooda ama in loo raadiyo caddaalad ka dhan ah denbiilayaasha iyada oo loo marayo tallaabo sharci ah.

Waxaan ka walaacsanahay kor u kaca weerarada ka dhanka ah saxafiyiinta oo kaliya lagu bar tilmaameedsado warbixinada ay soo tebiyaan ee la xiriira weerarada ciidamada dowladda Soomaaliya ay ku qaadeen Al-Shabaab. Waxaa murugo leh, weerarradan ka dhanka ah saxaafadda xorta ah waxaa sabab u ah amarkii 8-dii Oktoobar ee wasaaradda warfaafinta ee lagu xaddidayay wararka warbaahinta ee howlgallada amniga ee socda.

Anagoo si adag u cambaareynayna weerar kasta oo ka dhan ah saxafiyiinta, waxaan sidoo kale ku celineynaa baaqa ku socda Dowladda Federaalka iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka in ay joojiyaan weerarada ka dhanka ah saxafiyiinta isla markaana ay u ogolaadaan warbaahinta madaxa-bannaan iyo saxafiyiinta in ay gudan karaan waajibaadkooda shaqo hanjabaad iyo xarig la’aan.

Intaa waxaa dheer, xeerka saxaafadda Soomaaliya (wax ka beddelka 2020) waxaa ku jira qodobbo khatar ku ah xuquuqul insaanka, xorriyadda hadalka iyo xorriyadda saxaafadda isla markaana denbi ka dhigi karta tabinta warbaahinta, dawladdana siin kara awood ballaadhan iyo inay korjoogteyn ku sameyso shaqada warbaahinta xorta ah.

Qodobada ku saabsan ciqaabta denbi ee ku jira xeerka saxaafadda ayaa ah kuwo aanan si cad loo qeexin waxayna siin karaan hay’adaha sharci fulinta awood ballaaran oo ay u fasirtaan si khaldan iyo ku xadgudub. Qodobada maldahan waxaa ka mid ah qodobka mamnuucaya ka warbixinta arrimaha ka soo horjeeda “danta qaranka”, “war been abuur ah”, “hurin colaad iyo qabiil” iyo “fidinta borobogaandada”.

Waxaa intaa dheer, xeerku wuxuu ku soo rogayaa ganaax aan la cayimin weriyeyaasha ka hor yimaada qodobbada uu dhigayo, waxaana laga yaabaa in saxafiyiinta ay wajahaan dacwad ciqaab ah oo ku saabsan inay bixin waayeen ganaaxyada. Waxa kale oo ka mid ah qodob khatar gelinaya xuquuqda saxafiyiinta oo ah in ilo wareedyada qarsoon lagu qasbo warbaahinta inay sheegaan, iyo sidoo kale xayiraado maamul oo siinaya wasaaradda warfaafinta awood ballaaran oo ay ku maquuniso warbaahinta iyo hawl-wadeennada warbaahinta.

Waxaa nasiib darro ah in saxafiyiintu ay hadda cabsi ku qabaan dalkooda gudihiisa iyagoo miciin bidaya inay is-faafreebaan ama ay dalka isaga baxaan. Waxaan ku boorineynaa maamullada maxalliga ah iyo kuwa Dowladda Federaalka inay joojiyaan xaddidaadda helitaanka macluumaadka haddii ay ahaan lahayd midda dowladeed iyo tan aan la xiriirin dowladda intuba.

Dowladda Federaalka iyo dowladaha xubnaha ka ah waa in ay abuuraan jawi nabdoon oo saxafiyiintu ay ku gudan karaan waajibaadkooda cabsi la’aan iyo aargoosi la’aan, ayna ogolaadaan in dib u eegis lagu sameeyo sharciga saxaafadda iyadoo lala tashanayo daneeyayaasha warbaahinta, ururada xarumaha warbaahinta iyo kuwa saxafiyiinta.

Dawladda Federaalka ah iyo dawlad-goboleedyada – oo ay ku jirto Somaliland – waa in ay joojiyaan adeegsiga xeerka ciqaabta ee lagu qaado warfidiyeenka, oo ayna si degdeg ah u dhammaystiraan dib-u-eegis dhamaystiran oo lagu sameeyo xeerkan duugoobay iyo dhammaan shuruucda kale ee caqabadda ku ah xaqa xorriyadda hadalka iyo xorriyadda saxaafadda oo lagu daray xuquuqaha kale, lana waafajiyo Dastuurka Federaalka Soomaaliya iyo xeerarka caalamiga ah ee xuquuqul insaanka.

Maxamed Ibraahim Isaaq,
Guddoomiyaha Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed (SJS)

SOO DEGSO WARBIXIN SANNADEEDKA SJS 2022 OO DHAN (English)

Sannad kasta 10ka Diseembar, adduunka waxaa laga xusaa maalinta xuquuqul insaanka, isla maalintii 1948-kii, Golaha loo dhan yahay ee Qaramada Midoobay uu ansixiyay Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadanaha (UDHR). Mawduuca Maalinta Xuquuqul Insaanka ee sanadkan waa “Sharaf, Xorriyad, iyo Caddaalad Dhammaan”.

Waxaase murugo leh, hoos u dhaca xorriyadda saxaafadda iyo kororka khataraha lagu hayo badbaadada saxafiyiinta ayaa Soomaaliya ka noqday xaalad welwel leh. Laba wariye oo caan ah ayaa la dilay iyagoo sheeko eryanayay ilaa 30kii Sebtembar 2022, sida ku cad dukumentiyada SJS. 28 kale oo saxafiyiin iyo xirfadlayaal warbaahineed ah ayaa si aan sharciga waafaqsanayn loogu xidhay guud ahaan Soomaaliya (ay ku jirto Somaliland) tan iyo 1dii Juun 2022; halka 8 kalena ay ku dhaawacmeen rasaas ama qaraxyo ka dhacay Muqdisho iyo Hirshabeelle. Ilaa hadda ma jirto cid lagula xisaabtamay weeraradan.

Intaa waxaa dheer, Wasaaradda Warfaafinta Soomaaliya ayaan weli wax dib u eegis ku samaynayn amarkeeda 8-da Oktoobar 2022 ee si aan habboonayn u xaddidaya xuquuqda xorriyadda hadalka iyo helidda macluumaadka saxafiyiinta ka warramaya hawlgallada amni ee ka dhanka ah al-Shabaab ee socda. Sharciga warbaahinta ee dhibaatada leh iyo adeegsiga xeerka ciqaabta ee waqtigiisu dhamaaday ee lagu xirayo laguna dacweynayo saxafiyiinta ayaa wali sii socda.

Hanjabaadda iyo caga-juglaynta joogtada ah ee ka dhanka ah Xoghayaha Guud ee SJS, Cabdalle Axmed Muumin oo ay ka mid yihiin xannibaadaha ka dhanka ah xuquuqdiisa dhaq-dhaqaaqa iyo xaqa xorriyadda hadalka ee mas’uuliyiinta wasaaradda warfaafinta ayaa ah tusaale kale oo muujinaya xadgudubyada badheedhka ah ee ay ku kacayaan mas’uuliyiinta Soomaaliyeed ee aan waxba galabsan.

SJS waxay ugu baaqaysaa dawladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo dawladaha xubnaha ka ah inay ixtiraamaan dastuurkooda iyo Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka oo labaduba dammaanad qaadaya xaqa xorriyadda hadalka oo ah xuquuqaha muhiimka ah ee xuquuqda aadanaha. Maamulka waa in la xasuusiyaa in aamusinta suxufiyiinta oo la dilo, ama la dhibaateeyo oo la xiro ay tahay faafreebka ugu xun. Sida kaliya ee lagu soo afjari karo xadgudubyadan waa in la ogolaado in lala xisaabtamo dembiilayaasha.

Sida ku cad Bayaanka Vienna iyo Barnaamijka Waxqabadka, SJS waxay xasuusinaysaa beesha caalamka inay doorkeeda ka qaadato cadaadiska iyo dhiirigelinta isla xisaabtanka kuwa geysta xadgudubyada xuquuqul insaanka iyo in la xaqiijiyo in si buuxda loo dhowro dhammaan xuquuqda aadanaha iyo in laga hortago sii socoshada xadgudubyada xuquuqda aadanaha Soomaaliya.

“Maalinta Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka, SJS waxay ku boorinaysaa maamulada Soomaalida heer federaal iyo heer gobol inay u ogolaadaan jawi ammaan ah suxufiyiinta iyo dhammaan bahda saxaafadda. Warbaahin aan cabsi lahayn, madax bannaan oo kala duwani waa tan buuxin karta xaqa ay bulshada Soomaaliyeed u leedahay inay wax ogaato, waana in la ilaaliyo,” ayuu yiri Madaxweynaha SJS Maxamed Ibraahim. “Dembiyada ka dhanka ah saxafiyiinta ma dhammaan doonaan haddii aan lala xisaabtamin dambiilayaasha – oo ay ku jiraan saraakiisha sare ee dowladda ee weerarada u geysta saxafiyiinta. Ka cabsan mayno inaan dalbanno isla xisaabtanka.”

Sabtidii 8da Oktoobar, Wasaaradda Warfaafinta ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya ayaa soo saartay amar ay ku mamnuucday faafinta farriimaha “afkaarta xagjirnimada ah ee laga sii daayo warbaahinta soo jireenka ah iyo baraha bulshada”. Sidoo kale, Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta ayaa ku amartay shirkadaha bixiya adeegyada Internet-ka in ay joojiyaan in ka badan 40-mareeg oo online-ka ah, iyadoo aan la cadeynin cidda ay yihiin.

Iyadoo aan ogsoonahay in dagaalka socda ee u dhexeeya ciidamada dowladda federaalka iyo Al-Shabaab laga yaabo inuu dhaliyay walaac joogto ah oo la xiriira isticmaalka baraha bulshada ee loo isticmaali karo dacaayadda, waxaan ka walaacsanahay talaabooyinka cusub ee ku jira wareegtadii dowladda, oo aan lagala tashan daneeyayaasha iyo saamileyda, waxaa laga yaabaa inay si aan macquul ahayn u xaddidaan xorriyadda saxaafadda ee sharciga ah ee dalka.

Ugu horreyn, wareegtada dowladda oo ay ku jireen ereyo aan qeexneyn waxa laga yaabaa in loo adeegsado in lagu xaddido awoodda saxafiyiinta ay u leeyihiin inay si xor ah u soo tebiyaan hawlgallada socda ee ka dhanka ah kooxda hubaysan ee al-Shabaab. Waxa kale oo laga yaabaa inay dadweynaha ka xaddiddo helitaanka macluumaadka la xiriira hawlgallada amniga ee socda. Tusaale ahaan, kaddib amarkii Sabtidii ee Wasaaradda Warfaafinta ayaa horseeday in hay’ado warbaahineed qaarkood lagu qasbay inay ka saaraan warbaahintooda falcelinta al-Shabaab ee ku aaddan amarka dowladda ee baraha bulshada. Dhowr wariye oo kale ayaa noo sheegay in aysan awoodin in ay xogta ay hayaan ay bulshada la wadaagaan cabsi ay ka qabaan dowladda darteed.

Marka xigta, ammarka xayiraadda ee jumlada ah ee lagu soo rogay xarumaha warbaahinta iyo baraha bulshada ee faafinta wararka la xiriira al-Shabaab waa mid welwel leh oona ku saleysan hor istaag xorriyadda aragti is-dhaafsiga saliimka ah. Tusaale ahaan, amarka dowladda ayaa ku jiray in la xirayo aaladda Telegram, oo ah madal farrimo ammaan ah oo ay Soomaali badan u adeegsan jireen wadaagista macluumaadka. Xiritaanka guud ee Telegram-ka dalka kuma koobna oo kaliya in ay saameyso dadweyne badan oo Soomaali ah balse waxa ay su’aal gelinaysaa ujeedada dhabta ah ee ay Wasaaradda Warfaafintu ka leedahay xannibaaddan.

Marka seddexaad, waxaan ka walaacsanahay in amarka cusub loo adeegsado in lagu aamusiyo dhaliisha sharciga ah ee dowladda iyo ciidamadeeda amniga loo jeedinayo oo ay ku jiraan dhaliilaha ay soo tebiyaan saxafiyiinta, difaacayaasha xuquuqul insaanka, cilmi-baarayaasha madaxa-bannaan, falanqeeyayaasha iyo dad kale.

Ugu dambeyn, waxaan aad uga walaacsanahay in amarka cusub uu durba abuuray walaac amni iyadoo qaar ka mid ah saxafiyiinta iyo hay’adaha warbaahinta ka howlgala ay hadda ka welwelayaan amnigooda, kaddib markii al-Shabaab ay iyaguna soo saareen Axaddii hanjabaad kale oo ka dhan ah suxufiyiinta iyo hay’adaha kale ee fuliya amarka dowladda.

Qodobka 18-aad ee Dastuurka KMG ah ee Federaalka Soomaaliya ayaa dammaanad qaadaya xaqa Xorriyatul-qawlka iyo Ra’yiga halka qodobka 32-aad uu qeexayo Xuquuqda Xog-helidda. Dhanka kale, Qodobka 38-aad ee Dastuurku waxa uu reebayaa in la xaddido xuquuqaha aas-aasiga ah oo ay ku jirto xaqa xorriyadda hadalka, haddii aan si caqli-gal ah, xalaal ah, loo qaateen ah iyo cadaalad aan loo marin go’aannada xayiraadda xorriyadaha.

Sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah, xaqa xorriyadda hadalka waxa lagu soo rogi karaa xaddidaadyo gaar ah, laakiin waa haddii la helo shuruudo dhowr ah oo adag oo saddex qaybood ah:  

1. Waa inay sharci ku fadhido. Sharcigaas waa inuu yahay mid markii horeba loo dejiyay hannnaan caddaalad ah oo u oggolaanaya in dadku ugu dhaqmaan si macquul ah oo ay kari karaan.
2. Xayiraaddu sharcigu oggol yahay waa inay tahay mid marka horeba isu dheeli-tiran, ahna lagama maarmaan.
3. Haddii ujeeddadu tahay ilaalinta danaha guud ee cayiman (amniga qaranka, nidaamka guud, ama caafimaadka guud ama anshaxa) ama xuquuqda ama sumcadda dadka kale, waa in ay jiraan habraacyo ka ilaalinaya xad-gudubka xayiraadaha, oo ay ku jiraan in la helo habraac looga dacwoon karo oo hay’ad madax-bannaani ay fulineyso oo leh nooc ka mid ah dib u eegis garsoor.

Xayiraad kasta oo aan soo marin qodobadan waxay jebinayaan xoriryatul qawlka xitaa haddii aysan jirin wax ciqaab ah oo ka dhalaneysa. Waxayna ku xad-gudbeysaa oo keliya xuquuqda xorriyadda hadalka ee dadka xayiraadda lagu soo rogay. Waxayna tacaddi ku noqoneysaa xuquuqda dadweynaha ay u leeyihiin inay helaan macluumaadka iyo fikradaha.

Mabaadi’da Johannesburg ee Amniga Qaranka, Xorriyatul qawlka iyo Helitaanka Macluumaadka ee ay ansixiyeen koox khubaro ah oo ku takhasusay sharciga caalamiga ah, amniga qaranka, iyo xuquuqul insaanka 1 Oktoobar 1995, ayaa caddeeyay in mabaadi’da loogu talagalay in lagu xalliyo iska horimaadka u dhexeeya xuquuqda aragtida xorriyadda iyo amniga qaranka. Waxa uu dhigayaa in “dowladuhu inay adeegsadaan habka ugu xaddidan ee ugu yar ee suurtagalka ah si ay u mamnuucaan hadalka ka horimaanaya danaha amniga qaranka ee sharciga ah; xaddidaadda la doonayo in lagu sababeeyo amniga qaranka ma ahan mid sharci ah haddii ujeeddadeeda dhabta ah ama saameynta muuqata ay tahay ilaalinta danaha aan la xiriirin amniga qaranka, oo ay ku jiraan, tusaale ahaan, in laga ilaaliyo dowladda ceebeyn iyo soo bandhigid khalad, ama in la qariyo gabood-fal ay dowladdu ku kacday ama la aamusiyo wararka ku saabsan macluumaadka ku saabsan siday u shaqeeyaan hay’addeeda dawliga ah, ama in la geliyo fikrad gaar ah.

Waxaan ugu baaqaynaa Wasaaradda Warfaafinta ee Dowladda Federaalka in ay dib u eegis ku sameyso awaamiirta ay soo saartay, isla markaana ay xaqiijiso in aan la xaddidin xuquuqda saxafiyiinta iyo xorriyadda saxaafadda ee sharcigu oggol yahay.

Waxaan ugu baaqaynaa xukuumadda inay xaqiijiso in la ixtiraamo, la ilaaliyo, lana horumariyo xorriyadda hadalka, xorriyadda saxaafadda iyo xuquuqda suxufiyiinta Soomaaliyeed.

Dawladdu waa in aanay dambi ka dhigin tabinta saxaafadda madaxa-bannaan iyo shaqada suxufiyiinta. Taas beddelkeeda, waxaan ku dhiirigelinaynaa dowladda inay dib u eegto oo ay wax ka beddesho Sharciga Saxaafadda Soomaaliyeed ee 2020 oo ay ku jiraan qodobbo denbi ka dhigaya oo xaddidaya shaqada suxufiyiinta, waana in loo ogolaadaa ururrada warbaahinta iyo daneeyayaasha saxaafadeed inay ka qayb qaataan hannaanka dib u eegista sharciga saxaafadda ee muranka badani ku jiro.

*Waxaa saxiixay:

1. Guddiga Badbaadada Saxafiyiinta Soomaaliya (SMSJ)
2. Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed (SJS)
3. Isutagga Saxafiyiinta Soomaaliyeed (FESOJ)
4. Dalladda Warbaahinta Soomaaliyeed (SOMA)
5. Dallada Xarumaha Warbaahinta Madaxa-Banaan ee Soomaaliyeed (SIMHA)

– DHAMMAAD –

AKHRI WAR SAXAAFADEEDKA DHAN PDF

Ciidanka booliska hubeysan ee Puntland ayaa beegsaday oo xabsiga dhigay weriye Kilwe kaddib markii uu soo tebiyay mudaaharaadyadii ka dhacay magaalada Garoowe ee caasimadda Puntland 27-kii Disembar 2020, waxaana markii ugu horeysay lagu soo oogay dacwad dil ah inkastoo maamulka uu awoodi waayay inuu caddeyn u keeno sheegashadooda, kaddibna garsoorayaal ka tirsan maxkamada ciidamada Puntland ayaa qol yar oo ku yaalla xabsiga dhexe ee Garoowe kula riday xukun saddex sano oo xarig ah 17-kii Maarso 2021 iyagoo cuskanaya “Dembiyada la xiriira warbaahinta”. Kilwe ma heysan qareen, lamana siin fursad uu ku arko qoyskiisa waqtiga lagu qaadayey dacwaddan been abuurka ah ee ay qaaday maxkamadda. Ka weriye ahaan ma jirin sabab keeni kartay in Mr Kilwe, oo shacab ah, lagu xukumo maxkamad ciidan.

Weriye Kilwe oo ka soo jeeda gobolka Sanaag ayaa xabsiga laga sii daayey 84 maalmood kaddib 22 Maarso 2021, iyadoo wareegto cafis fidin ah uu sameeyay madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, kadibna loo gudbiyey guddiga shaqada ee Qaramada Midoobay. Dacwad la xiriirta xarigga aan sharciga ahayn ee weriye Kilwe ayaa waxaa Guddiga Qaramada Midoobay u gudbiyay qareen Michael Polak oo ka wakiil ah SJS.

SJS iyo qareenka xuquuqul insaanka, Michael Polak waxay soo dhawaynayaan go’aankan taariikhiga ah ee ay soo saartay kooxda Qaramada Midoobay ee Xarigga Sharci Darrada ah kaasoo ku saabsan ku xad-gudubka xuquuqul insaanka ee maamulka Puntland u gaystay weriye Kilwe Aadan Faarax.

Iyagoo caddeeyay in xarigga Kilwe ay sabab u tahay shaqadiisa saxafinimo darteed, Kooxda Qaramada Midoobay waxay ogaatay in xarigga weriye Kilwe uu ka dhigan yahay xorriyad ka qaadis, iyo in meel aan rasmi ahayn lagu hayey in ka badan laba toddobaad. Kooxda Qaramada Midoobay waxay diiwaangelisay dareenkeeda gaarka ah ee dhacdooyinka noocan oo kale. Kooxda Qaramada Midoobay waxay kaloo ogaatay in xuquuqda weriye Kilwe ay ka mid tahay qodobbada Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqul Insaanka iyo Axdiga Xuquuqda Madaniga ah iyo Siyaasadda oo ay ku jiraan xaqa uu u leeyahay xorriyaddiisa, xaqa xor ka ahaanshaha xarigga sharci-darrada ah, xaqa uu u leeyahay in si wanaagaan loola dhaqmo, xaqa uu u leeyahay caddaalad iyo inuu helo dhageysi dadweyne.

Kooxda Qaramada Midoobay ayaa u gudbiyay eedeymaha la xiriira xarigga weriye Kilwe Dowladda Soomaaliya, waxayna ka codsadeen jawaab faahfaahsan inay Dowladdu kasoo bixiso 1-da Febraayo 2022. Waxaa kaloo Dowladda Soomaaliya laga dalbaday inay inay caddeyso qodobbada sharciga ah ee lagu sababeynayo xariggiisa iyo sidoo kale in ay waafaqsan tahay waajibaadka Soomaaliya ka saaran sharciga caalamiga ah ee xuquuqul insaanka gaar ahaan marka la eego heshiisyada ay Dawladdu ansixisay.

25kii Jannaayo 2021 ayey Dowladda Soomaaliya soo jawaabtay, waxayna codsatay muddo kordhin taas oo laga ogolaaday isla maalintaas, waxaana la siiyay waqti illaa 3 Maarso 2022 kama danbeys. Illaa haatan oo la daabacay go’aanka Guddiga Qaramada Midoobay oo ku beegan 31 May 2022 wax jawaab ah lagama helin dowladda Soomaaliya.

Kooxda Qaramada Midoobay waxay ka dalbadeen Dowladda Soomaaliya inay qaaddo tallaabooyinka lagama maarmaanka u ah inay wax ka qabato xaaladda weriye Kilwe oo aanu dib u dhac ku iman, lana waafajiyo xeerarka caalamiga ah ee khuseeya, oo ay ku jiraan kuwa ku xusan Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadanaha iyo Axdiga Caalamiga ah iyo kan Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadda. Kooxda QM waxay soo jeedinaysaa, iyadoo la tixgalinayo dhammaan duruufaha kiiskan, in xalka ku habboon uu noqdo in la siiyo weriye Kilwe xuquuq la fulin karo oo magdhow ah iyo caawimaadyo kale, si waafaqsan sharciga caalamiga ah.

“SJS, iyada oo adeegsanaysa qareenkeeda caalamiga ah, waxay kiiskan u gudbisay Kooxda Qaramada Midoobay ee Ka Shaqeeya Xarigga xaq darrada ah. Waxaan soo dhoweynaynaa go’aankan taariikhiga ah oo si cad u qeexaya xad-gudubyada ka dhanka ah xuquuqul insaanka ee lagula kacay saaxiibkeen Kilwe Aadan Faarax oo loo beegsaday shaqadiisa saxaafadeed darteed. Waxaan hadda ugu baaqeynaa Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Dowlad Goboleedka Puntland inay qaadaan tallaab kasta oo lagama maarmaan u ah si ay xal ugu helaan dhibaatada loo geystay weriye Kilwe Aadan Faarax oo ay ka mid tahay in la siiyo xuquuq la fulin karo oo magdhow iyo taageero u dhiganta dhibkii gaaray, si waafaqsan shuruucda caalamiga ah,” ayuu yiri Cabdalle Axmed Mumin, Xoghayaha Guud ee Ururka Saxafiyiinta Soomaaliyeed (SJS). “Waxaan sidoo kale ku boorineynaa Dowladda Soomaaliya iyo Puntland inay xaqiijiyaan baaritaan buuxa oo madax-bannaan oo lagu sameeyo duruufaha ku xeeran sababata markii horeba xorriyadda looga qaaday saaxiibkeen Kilwe Aadan Faarax.”

Qareenka Michael Polak ayaa sheegay in waayadii hore maamulada sida kuwa Puntland ay dareemi jireen inay la baxsan karaan oo ay dhibaateyn karaan cid kasta oo ka damqata ama ka hadasha warar aysan raali ka aheyn Dowladdu. Hadda, iyada oo hay’adaha caalamiga ah ay diyaar u yihiin inay baaraan sida loola dhaqmo saxafiyiinta iyo dadka kale ee lagu beegsado dacwadaha ‘maxkamadaha’ ee lasoo dhoodhoobay. Hadda arrintaasi way dhammaatay.

“Warfidiyeenku waxa ay weli ka mid yihiin kooxaha ugu muhiimsan marka la eego doorka ay ku leeyihiin in ay bulshada u sheegaan waxyaabaha ka qaldan Dowladda si isbeddel uu u dhaco. Maamullada intii ay weerari lahaayeen saxafiyiinta ah waa inay wax ka qabtaan dhibaatooyinka la tilmaamay, si ay wax ugu wanaajiyaan xaaladda dadka ku nool meelaha ay maamulaan,” ayuu hadalkiisa ku daray qareen Michael Polak.